Virtuoos onderwijs & virtuoos onderwijzen

Gert Biesta
Gert Biesta, juni 2015

 

 

De suggestie dat goed onderwijs virtuoos onderwijs is en dat een goede docent een virtuoze docent is, probeert uitdrukking te geven aan het feit dat goed onderwijs nooit een kwestie is van het uitvoeren van recepten of het volgen van voorschriften, maar op ieder moment een gesitueerd oordeel vraagt over het ‘hoe’ en het ‘waartoe’ van onderwijs en onderwijzen. Virtuositeit is daarmee een alternatief voor competentiegerichte benaderingen die wel kunnen aangeven wat docenten zouden moeten kennen en kunnen, maar te weinig aandacht besteden aan wat het betekent om in concrete situaties het juiste te doen. Virtuositeit is ook een alternatief voor ‘evidence-based’ benaderingen die het oordeel van de docent proberen te vervangen door op wetenschappelijke onderzoek gebaseerde voorschriften over ‘wat werkt.’ Virtuoos onderwijs plaatst de virtuoze docent in het hart van het onderwijsproces en beschouwt in die zin de docent als een belangrijke, maar niet de enige, ‘eigenaar’ van het onderwijsproces.

De idee van virtuositeit drukt uit dat oordelen geen kwestie is van logisch-deductief redeneren, maar te maken heeft met een belichaamd vermogen om in situaties die in zeker opzicht steeds nieuw en onbekend zijn tot goed handelen te komen. Dat betekent dat virtuositeit moet worden begrepen als een kwaliteit van professioneel handelen, niet van professioneel denken. Dat betekent niet dat het denken geen rol speelt, maar de vorming van virtuositeit is er uiteindelijk op gericht het handelen doordacht te maken. Uiteindelijk gaat het er bij virtuositeit om dat je het ‘in de vingers’ hebt. Naast handelen en denken speelt ook het waarnemen een belangrijke rol, waarbij het vooral gaat om het vermogen een situatie vanuit een onderwijspedagogisch perspectief te zien. Dit is het vermogen om te zien waar de situatie om vraagt – wat er in deze situatie, met dit kind, op dit moment, nodig is – en om mogelijkheden te zien die op dit moment nog niet werkelijk zijn – wat dit kind zou kunnen doen, hoe dit kind zou kunnen zijn. Routinevorming speelt een belangrijke rol bij virtuositeit, maar routines zijn nooit doel op zich maar manieren om tot goed handelen te komen in situaties die in zeker opzicht altijd weer nieuw en uniek zijn. Virtuositeit vraagt daarom een open houding, een vermogen om ‘in de situatie’ te zijn, risico niet uit te willen sluiten, en vertrouwen te hebben in de kracht en wijsheid van jezelf, je leerlingen en je collega’s.

De idee van virtuositeit gaat terug op het werk van Aristoteles en met name zijn onderscheid tussen handelen in het domein van het onveranderlijke (het domein van wetenschap of ‘episteme’) en handelen in het domein van het veranderlijke: de omgang met de natuurlijke en de sociale wereld. In onze omgang met de natuurlijke en sociale wereld is 100% zekerheid een illusie. Daarom is handelen in dit domein een kwestie van ‘kunst,’ niet van ‘wetenschap’, en kunst, zo zouden we kunnen zeggen, vraagt virtuositeit. Aan de idee van ‘kunst’ zijn twee aspecten te onderscheiden die we kunnen aanduiden als vakkundigheid (of vakmanschap) en (praktische) wijsheid en die we kunnen zien als de twee dimensies van virtuositeit.

Vakkundigheid of vakmanschap heeft te maken met de ‘technische’ kant van virtuositeit, dat wil zeggen met de vraag van hoe iets te doen. Een van de voorbeelden die Aristoteles geeft is van de zadelmaker die moet oordelen hoe uit dit stuk leer, voor dit paard en deze ruiter het beste zadel kan worden gemaakt. In de dagelijkse praktijk van het onderwijs worden we voortdurend met vergelijkbare vragen geconfronteerd en zetten we onze vakkundigheid in om dat te doen waar de situatie om vraagt. Ofschoon er een ‘technische’ of vakkundige kant aan het onderwijs zit, is onderwijs uiteindelijk geen kwestie van het maken van dingen – ofschoon noties als ‘leeropbrengsten’ of ‘onderwijsprestaties’ dat soms wel suggereren – maar gericht op de vorming van kinderen en jongeren tot vrije, zelfverantwoordelijke mensen die op een volwassen manier in de wereld willen staan.

Naast de vraag van het ‘hoe’ is er daarom altijd ook de vraag naar het ‘waartoe’ en het geven van een antwoord op die vraag is geen kwestie van het inzetten van vakkundigheid maar van Aristoteles aanduidt als praktische wijsheid (phronesis). Als vakkundigheid gaat over de vraag van effectiviteit, gaat wijsheid over de vraag naar wat wenselijk is – een vraag die alleen beantwoord kan worden in relatie tot een visie op de doelen en de bedoeling van het onderwijs. naast vakkundigheid heeft de virtuoze docent daarom ook een diepe verbinding met deze vragen.

De combinatie van vakkundigheid en wijsheid die kenmerkend is voor de virtuoze docent en virtuoos onderwijs maken duidelijk dat onderwijs geen productieproces is maar uiteindelijk gezien moet worden als een scheppend proces gericht op de volwassen vrijheid van kind en jongere. In die zin kan onderwijs worden opgevat als kunst en de virtuoze docent als kunstenaar. Een scheppend proces is een open proces en kan daarom niet in termen van beheersing en controle worden begrepen. Maar onderwijs als open scheppend proces is niet richtingloos. Virtuoos onderwijs vraagt een voortdurende verbinding met het vraagstuk van de bedoeling van onderwijs en onderwijzen. Het kunstenaarschap van de virtuoze docent komt ook tot uitdrukking in de rol van imaginatie: het vermogen om datgene te zien wat nog geen realiteit is. Dit is het vermogen om mogelijkheden te zien die voor leerlingen nog ‘verborgen’ zijn en het handelen op die onvoorziene mogelijkheden te richten, bijvoorbeeld door vertrouwen te schenken of te appelleren aan volwassen in-de-wereld-zijn.

Virtuositeit is een woordspeling op de Aristotelische idee van ‘virtue’ of ‘waarde’. In de Virtuoze School is onderwijzen verheven tot levenskunst. Er is plaats voor creativiteit en ontwikkeling van leerlingen, leerkrachten en leiding. Zo ontstaat er een veilige en betekenisvolle omgeving voor kinderen van 0 tot 18 jaar.

Share on FacebookTweet about this on TwitterPin on PinterestShare on LinkedIn

One response to “Virtuoos onderwijs & virtuoos onderwijzen

  1. Een blog naar mijn hart.
    Inmiddels ben ik 40 jaar ‘in het vak’. Ik heb diverse taken mogen vervullen. Van juf in een ‘eerste klas’ tot uiteindelijk Hogeschooldocent. Waar ik zeer van overtuigd geraakt ben, is dat de verbinding tussen de verschillende ‘actoren’ in het ‘opvoedingsspel’ onontbeerlijk is. Wil je tegemoet komen aan de waarden waarvoor een ieder met eigen verantwoordelijkheid staat, dan zul je werk moeten willen maken van die verbinding. Weten wat een ander beweegt om gezamenlijk tot virtuoos onderwijs en begeleiding te komen!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *